Projekt Riese – nazistowski Olbrzym w Sudetach. Co tak naprawdę budowali?

W skrócie →

Projekt Riese (z niem. „Olbrzym") to gigantyczna sieć podziemnych tuneli, hal i sztolni wydrążona przez nazistów w Górach Sowich w latach 1943–1945. Był to największy tego typu projekt w historii III Rzeszy – kosztowniejszy niż Wilczy Szaniec i nigdy nieukończony. Jego prawdziwe przeznaczenie do dziś pozostaje tajemnicą.

Czym jest projekt Riese?

Projekt Riese to kryptonim największej podziemnej inwestycji nazistowskich Niemiec podczas II wojny światowej. Słowo „Riese” oznacza po niemiecku „Olbrzym” – i nazwa ta nie jest przypadkowa. Kompleks obejmował kilkadziesiąt kilometrów kwadratowych Gór Sowich na Dolnym Śląsku, gdzie w zboczach gór drążono tunele, sztolnie i podziemne hale.

Budowa trwała od jesieni 1943 roku aż do lutego 1945 roku, choć w niektórych miejscach robotnicy przymusowi pracowali podobno nawet w kwietniu 1945 – w ostatnich tygodniach przed kapitulacją III Rzeszy. Pomimo ogromu nakładów, projekt nigdy nie został ukończony.

Jedną z najbardziej kontrowersyjnych teorii związanych z kompleksem Riese jest historia urządzenia nazywanego Die Glocke. Domniemany nazistowski „Dzwon” miał wykorzystywać nieznaną technologię, ale do dziś nie odnaleziono dowodów potwierdzających jego istnienie. Sprawdź, czym miała być Die Glocke i skąd pochodzi jej legenda.

Dlaczego właśnie Sudety?

Rok 1943 przyniósł dramatyczny punkt zwrotny w II wojnie światowej. Alianckie bombardowania nasilały się z miesiąca na miesiąc, niszcząc kolejne ośrodki przemysłowe i wojskowe w zachodniej części Rzeszy. Niemcy potrzebowali miejsca bezpiecznego, oddalonego od linii frontu i trudno dostępnego z powietrza.

Sudety wydawały się idealne z kilku powodów. Pierwsze, były uważane za teren rdzennie niemiecki – nie przypuszczano, że Dolny Śląsk kiedykolwiek znajdzie się w granicach Polski. Po drugie, masyw górski zapewniał naturalne schronienie przed nalotami. I po trzecie, w okolicy znajdowały się złoża uranu, co otwierało dodatkowe możliwości dla zbrojeniowego przemysłu.

Na miejsce budowy wyznaczono tereny w Górach Sowich – Osówkę, Włodarz, Rzeczkę, Soboń, Jugowice Górne i Sokolec – oraz zamek Książ w pobliskim Wałbrzychu.

Skala, która zapiera dech w piersiach

Rozmiar projektu Riese trudno sobie wyobrazić bez konkretnych liczb. Albert Speer, nazistowski minister uzbrojenia, zapisał we wspomnieniach, że przy realizacji kompleksu zużyto 257 tysięcy metrów sześciennych żelbetonu i wykonano 231 tysięcy metrów sześciennych podziemnych chodników. Wybudowano ponadto 58 kilometrów dróg z sześcioma mostami oraz 100 kilometrów rur infrastruktury wodociągowej i energetycznej.

Dla porównania – budowa Wilczego Szańca, słynnej kwatery Hitlera w Prusach Wschodnich, kosztowała około 36 milionów reichsmarek. Projekt Riese miał pochłonąć co najmniej 150 milionów reichsmarek.

Co jeszcze bardziej niepokojące – według badaczy ćwierć miliona metrów sześciennych żelbetonu to kilkadziesiąt razy więcej niż to, co dziś można zobaczyć w odkrytych obiektach. Podane przez Speera gabaryty podziemnych korytarzy trzykrotnie przekraczają znane i dostępne dla turystów fragmenty. Bardzo możliwe, że większość tuneli wciąż czeka na odkrycie.

Niewolnicza praca i tragiczny los więźniów

Za imponującymi liczbami kryje się mroczna prawda o ludzkim cierpieniu. Całą siłę roboczą projektu Riese stanowili więźniowie obozów koncentracyjnych oraz jeńcy wojenni. Szacuje się, że przy budowie pracowało co najmniej 13 000 osób, wśród których najliczniejsi byli węgierscy Żydzi.

Więźniowie pracowali po 14–16 godzin dziennie w nieludzkich warunkach. Ręcznie usuwali urobek z odpalanych w skałach ładunków wybuchowych, ładując go na wózki kopalniane. Cierpieli z powodu wyczerpania, głodu i brutalnego traktowania przez strażników SS. Ponad 5000 z nich straciło życie w Górach Sowich. Według niektórych relacji część podziemnych korytarzy zabetonowano wraz z żyjącymi jeszcze ludźmi w środku.

Aby zachować tajemnicę projektu, skały wydobyte podczas drążenia tuneli były natychmiast ładowane do wagonów i transportowane w głąb Rzeszy – by nikt nie mógł ocenić rozmachu budowy na podstawie ilości urobku.

Co tak naprawdę miał skrywać Riese?

I tu zaczyna się największa zagadka. Dokumenty dotyczące projektu Riese w znacznej części nie przetrwały do dziś – albo zostały zniszczone, albo nadal są gdzieś ukryte. To, co wiemy, pochodzi głównie z nielicznych ocalałych akt, wspomnień Alberta Speera i relacji świadków. A to nie wystarczy, by jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie: po co właściwie to wszystko?

Historycy i badacze wskazują na kilka możliwości:

Podziemna fabryka zbrojeniowa – najprostsze i najszerzej akceptowane wyjaśnienie. Nasilające się bombardowania alianckie zmuszały nazistów do przenoszenia produkcji pod ziemię. Riese miał być gigantycznym zakładem, zdolnym zasilać fronty w broń i amunicję nawet w obliczu totalnej przewagi lotniczej aliantów.

Kwatera główna Hitlera – zamek Książ był przebudowywany z rozmachem, który nie pasuje do zwykłej fabryki. Pod zamkiem wydrążono dwa poziomy tuneli, zbudowano nową klatkę schodową i szyb windowy. Historycy spekulują, że Książ miał stać się bezpiecznym schronieniem i centrum dowodzenia dla Hitlera i najwyższych dowódców Rzeszy.

Zamek Książ to jednak osobna historia – jego podziemia są sześciokrotnie większe niż zakładały pierwotne plany, a ich prawdziwe przeznaczenie do dziś pozostaje zagadką. Szczegóły opisujemy w artykule o tajemnicach nazistowskich podziemi Zamku Książ.

Badania nad Wunderwaffe – cudowną bronią, która miała odwrócić losy wojny. W podziemiach Riese miano konstruować Die Glocke – tajemniczy „Dzwon”, którego przeznaczenie do dziś budzi spekulacje – a także pracować nad latającymi dyskami i innymi egzotycznymi projektami zbrojeniowymi.

Broń atomowa – bliskość złóż uranu w Sudetach podsyca teorię, że Riese mógł być miejscem tajnych badań nad niemiecką bombą atomową. Złoża te były zresztą intensywnie eksploatowane przez Związek Radziecki zaraz po zakończeniu wojny – co samo w sobie jest zastanawiające.

Skarbiec III Rzeszy – część badaczy jest przekonana, że tunele służyły lub miały służyć do ukrycia skradzionych przez nazistów dzieł sztuki, złota i kosztowności. W tym kontekście wspomina się o legendarnym złotym pociągu i zaginionej Bursztynowej Komnacie.

Najbardziej prawdopodobne jest to, że Riese miał pełnić kilka funkcji jednocześnie – i że różne części kompleksu były przeznaczone do różnych celów.

Co można zobaczyć dziś?

Po wojnie tunele częściowo zostały splądrowane przez Armię Czerwoną, a wejścia do wielu korytarzy wysadzono lub zabetonowano. Mimo to dziś cztery obiekty kompleksu są udostępnione turystycznie:

• Podziemne Miasto Osówka – około 1500 metrów tuneli, hal i bunkrów. Najbardziej rozpoznawalny punkt kompleksu.
• Włodarz – największy z odkrytych obiektów, z korytarzami o łącznej długości ponad 3000 metrów. Oferuje trasę z przewodnikiem i możliwość przepłynięcia zalanych fragmentów łodzią.
• Sztolnie Walimskie (Rzeczka) – około 500 metrów wyrobisk, otwarte dla turystów od 1995 roku.
• Podziemia Zamku Książ – udostępniono około 100-metrowy odcinek tunelu wydrążonego 50 metrów pod zamkiem, nie naruszając jego fundamentów.

Odkryte fragmenty to jednak prawdopodobnie zaledwie część całości. Odnalezione plany sugerują, że dotychczas odkryto mniej więcej połowę istniejących tuneli i sztolni.

Tajemnica, która nie daje spokoju

Ponad 80 lat po zakończeniu II wojny światowej projekt Riese nadal nie ma jednej, potwierdzonej odpowiedzi na pytanie o swoje przeznaczenie. Znamy skalę, znamy koszty i znamy cenę ludzkiego cierpienia – lecz nie znamy celu.

To właśnie ta nierozwiązana zagadka sprawia, że Góry Sowie przyciągają co roku tysiące turystów, historyków i poszukiwaczy skarbów. Być może odpowiedź czeka gdzieś w zabetonowanym korytarzu, który jeszcze nikt nie odnalazł.

Projekt Riese to jedna z największych tajemnic Dolnego Śląska – tuż obok innej mrocznej zagadki tych ziem. Czy wiesz, że niedaleko Gór Sowich, w Wałbrzychu, podobno do dziś ukryty jest legendarny nazistowski złoty pociąg? 🚂

🔗 Czytaj także:

• Opuszczone miejsca w Polsce – Top 10 miejsc, które musisz zobaczyć
• Miejsca z dziwną energią w Polsce
• Agarta – podziemne królestwo we wnętrzu Ziemi
• Eksperyment Filadelfia – prawda czy legenda?